İnsan doğayı değiştirmeye sanayi devrimiyle başlamadı. Toprağı sürdü, ormanı açtı, suyun yönünü değiştirdi, maden çıkardı. Sanayi kapitalizmiyle değişen bunun ölçeği ve hızıydı. Kömür, buhar makinesi, fabrika ve büyüyen kentler yalnız üretimi artırmadı; dumanı, atığı ve kirlenmeyi de yoğunlaştırdı.
Uzun süre bunlar üretimin bedeli sayıldı. Fabrika dumanı ilerlemenin, üretim artışı kalkınmanın göstergesiydi. Doğa tükenmez hammadde deposu ve sınırsız atık alanı gibi görülüyordu.
Fakat zarar görünür hale geldikçe insanlar itiraz etmeye başladı. Kirlenen hava, zehirlenen su, yok edilen ormanlar, pestisitler ve nükleer riskler, bilimsel araştırmaların yanında toplumsal mücadelelerin de başlıca konuları arasına girdi. Sorulan soru giderek değişiyordu: Ne kadar üretebiliriz değil, böyle üretmeye devam edebilir miyiz?
Doğa üzerindeki egemenlik, mülkiyet ve paylaşım ilişkileri tarih boyunca siyasetin konusuydu. Değişen, doğaya verilen zararın ve toplumsal sonuçlarının sorgulanmasıydı. Fabrikanın nereye kurulacağına, madenin açılıp açılmayacağına, suyun kime ayrılacağına, atığın nereye bırakılacağına kim karar veriyordu? Çevre mücadelesi, bu kararların kim tarafından, kimin yararına ve zararına verildiğini sorgulamaya başladı.
1972 Stockholm Konferansı uluslararası siyasette önemli bir eşikti. Birleşmiş Milletler çevreyi dünya ölçeğinde temel sorun olarak ele aldı. Stockholm Bildirgesi ve eylem planı kabul edildi, Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) kurulmasının yolu açıldı.[1] Sanayileşmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkeler arasında bugün de süren tartışma belirginleşti: Yüzyıllardır sanayileşenlerle henüz kalkınmaya çalışanlardan aynı fedakârlık istenebilir miydi?
1987 Montreal Protokolü başka bir yol gösterdi. Ozon tabakasına zarar veren kimyasallar aşamalı olarak sınırlandı. Gelişmekte olan ülkelere farklı süreler tanındı. 1990 Londra değişiklikleriyle oluşturulan Çok Taraflı Fon, bu ülkelerin dönüşüm maliyetlerine destek sağladı.[2] Böylece çevrenin korunmasında ekonomik ve teknolojik imkânların dikkate alınması somut bir uygulamaya dönüştü.
Tehlikeli atıkların bertarafı pahalılaştıkça sanayileşmiş ülkelerden başka ülkelere gönderilmeleri yaygınlaştı. Afrika ve başka bölgelerdeki zehirli atık skandalları tepki yarattı. 1989 Basel Sözleşmesi, tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınmasını denetlemek, oluşumlarını azaltmak ve çevreye duyarlı bertarafını sağlamak amacıyla kabul edildi.[3]
Çevre mücadelesinde giderek daha belirginleşen bir başka soru vardı: Doğa korunacaksa kimin doğası korunacak, kimin toprağı çöplük olacak?
Aynı soru ülkelerin içinde de soruluyordu. ABD'de 1982 Warren County protestoları, çoğunlukla siyahların yaşadığı bir bölgede tehlikeli atık depolama alanı kurulmasına karşı gelişti. Bu mücadele, çevresel ırkçılığa karşı direnişin ve çevresel adalet hareketinin simgelerinden biri oldu.[4] Çevre sorunları artık yoksulluk, sınıf ve ayrımcılık ilişkileriyle birlikte tartışılıyordu.
1992 Rio Zirvesi bu birikimi yeni bir ilkeye dönüştürdü: “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar.” Dünya ortak, ekolojik kriz ortak; fakat krizin oluşumundaki tarihsel sorumluluk, teknolojik imkânlar ve ekonomik güç ülkeler arasında eşit değildi. Rio'nun 7. ilkesi gelişmiş ülkelerin daha büyük sorumluluğunu açıkça kabul ediyordu.[5]
Doğanın sınırsız olmadığı kabul ediliyordu. Ancak herkes aynı ölçüde kirletmiyor, kaynaklardan aynı ölçüde yararlanmıyor, zararın bedelini de aynı ölçüde ödemiyordu. Çevrenin korunması, üretimden sağlanan kazancın ve doğaya verilen zararın toplumlar ve sınıflar arasında nasıl paylaşıldığını da gündeme getiriyordu. Bu eşitsizlik siyasal bir sorundu.
Doğayı tahrip ederek yaratılan zenginlik ile bu tahribatın bedeli aynı insanlara mı düşüyordu?
Doğadan sağlanan kazanç belirli ellerde toplanırken zararın geniş toplum kesimlerine yüklenmesi, çevre mücadelesini aynı zamanda bir adalet ve demokrasi mücadelesine dönüştürüyordu. Doğanın geleceği, onun üzerinde karar verme yetkisinin kimde olduğundan ayrı düşünülemezdi.
DİPNOTLAR:
1- Birleşmiş Milletler, Stockholm Declaration on the Human Environment, 1972; Stockholm Eylem Planı. Konferans sonrasında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) kurulmuştur.
2- Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer, 1987; Londra Değişiklikleri, 1990. Gelişmekte olan ülkeler için farklılaştırılmış yükümlülükler ve Çok Taraflı Fon düzenlemeleri.
3- Birleşmiş Milletler, Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal, 1989. Sözleşme, tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınmasını ve çevreye duyarlı biçimde yönetilmesini düzenlemektedir.
4- United States General Accounting Office, Siting of Hazardous Waste Landfills and Their Correlation with Racial and Economic Status of Surrounding Communities, 1983. Warren County protestoları, çevresel ırkçılık ve çevresel adalet hareketinin tarihsel gelişiminde önemli bir dönüm noktasıdır.
5- Birleşmiş Milletler, Rio Declaration on Environment and Development, 1992, İlke 7. Ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ilkesi, gelişmiş ülkelerin çevresel baskılar ile teknoloji ve mali kaynakları bakımından taşıdıkları farklı sorumluluğu kabul etmektedir.